Duidelijke taal op tv

Wat is heldere taal op televisie?

'Klare Sprache' is geen instelling op de tv, maar een extra geluidsoptie die de zender zelf meeverzendt. Het is bedoeld om een bekend probleem op te lossen: namelijk dialogen duidelijker en verstaanbaarder maken die verloren gaan tussen muziek, geluidseffecten en sfeermuziek. Het doel is de spraakverstaanbaarheid te verbeteren. Bij de zondagse aflevering van ‘Tatort’ op Das Erste, waar schoten en dramatische muziek de woorden van de acteurs vaak overstemmen, is het verschil al snel hoorbaar. De optie ‘Klare Sprache’ wordt vaak verward met andere spraakmodi van de tv. ‘Klare Sprache’ is echter iets anders dan een gewone spraakmodus, die alleen het bestaande geluid op het apparaat bijstelt.

Een extra geluidsspoor naast het origineel

Naast de normale geluidsmix zendt de zender een tweede, op spraak gerichte versie uit. In deze versie komen de stemmen beter tot hun recht, terwijl de muziek en achtergrondgeluiden iets zachter zijn. Beide sporen lopen parallel. Je kunt tussen beide schakelen, net als bij een tweede taalversie. Wie niets verandert, blijft de gebruikelijke originele geluidsspoor horen. Je moet dus zelf iets doen op de tv om van deze optie gebruik te kunnen maken.

Hoe de AI hierachter werkt

Achter Klare Sprache schuilt een door het Fraunhofer-Institut für Integrierte Schaltungen IIS ontwikkelde technologie met de naam MPEG-H Dialog+. Een neuraal netwerk ontleedt de voltooide geluidsmix en scheidt de spraak van de rest, zoals muziek, effecten en achtergrondgeluiden. De achtergrond wordt alleen gedempt wanneer er daadwerkelijk wordt gesproken. Vervolgens voegt het proces alles samen tot een nieuwe audiotrack, waarin de stemmen duidelijker op de voorgrond staan. Het bijzondere hieraan is dat deze bewerking ook nog mogelijk is wanneer alleen de voltooide mix beschikbaar is en er geen afzonderlijke originele tracks meer aanwezig zijn.

Niet te verwarren met eenvoudige taal

‘Duidelijke taal’ en ‘eenvoudige taal’ klinken hetzelfde, maar betekenen iets anders. Eenvoudige taal vereenvoudigt de inhoud op taalkundig vlak, met korte zinnen en eenvoudige woorden. Bij 'duidelijke taal' wordt geen enkel woord veranderd, maar alleen de geluidsmix, zodat het gesprokene akoestisch beter te verstaan is. Het gaat dus om de klank, niet om de inhoud. Bij de omroepen behoort 'duidelijke taal' tot de toegankelijkheidsvoorzieningen, naast ondertiteling en audiodescriptie, die elk een ander doel dienen.

Bij welke zenders en bronnen is er „Klare Sprache“ te beluisteren?

De mogelijkheden om bij tv-zenders de optie ‘Klare Sprache’ in te stellen, zijn helaas beperkt. Op de Duitse televisie wordt deze optie vooral aangeboden door de publieke omroepen, en daarnaast ook door ARTE via arte.tv.

Publieke zenders en ARTE

Bij de ARD is de taalvriendelijke versie beschikbaar op Das Erste en op veel derde kanalen, zoals bij WDR, NDR, MDR, rbb, BR, SWR, SR en hr, en ook bij tagesschau24, One, KiKA en ARD alpha. Bij de ZDF kunnen kijkers ervoor kiezen op het hoofdkanaal en op ZDFneo, ZDFinfo, 3sat en KiKA. Bij ARTE zijn er via arte.tv taalgeoptimaliseerde versies beschikbaar. In het Duitse programma als „Klare Sprache“ en in het Franse als „Confort Audio“. De geluidsspoor wordt aangeboden via het digitale tv-signaal en de betreffende livestreams.

Live-programma en mediabibliotheek

In het live-programma is de geluidsspoor bijzonder gemakkelijk te vinden, mits deze beschikbaar is voor de zender en de uitzending. Daar wordt het in realtime gegenereerd en mee uitgezonden. In mediabibliotheken en streams hangt de beschikbaarheid sterker af van de individuele inhoud en de betreffende speler. Soms kan het direct in de taalinstellingen van de speler worden geselecteerd. Voor een deel van de on-demand-inhoud is het echter nog niet beschikbaar. Het aanbod wordt stapsgewijs uitgebreid.

Via welke ontvangstkanalen de geluidsspoor wordt doorgegeven

Klare Sprache is te ontvangen via satelliet, kabel en deels via DVB-T2 HD, en bovendien via de livestreams van de mediabibliotheken. Bij kabel kan de beschikbaarheid per kabelnetwerkexploitant verschillen. Of het daadwerkelijk beschikbaar is, hangt bovendien af van de betreffende uitzending. Als er voor een programma geen taalgeoptimaliseerde versie is geproduceerd, verschijnt de optie helemaal niet in het menu.

Hoe je ‘duidelijke taal’ kunt inschakelen

De functie wordt niet via een aparte toets geactiveerd, maar via de selectie van de geluidsspoor, net zoals bij het overschakelen naar een andere taalversie. De precieze werkwijze verschilt per apparaat en is de ervaring leert dat dit niet altijd even intuïtief is.

Via het audiomenu van de tv

Op de tv of de decoder moet je naar de instellingen voor audio of geluid gaan, vaak aangeduid met ‘audiotaal’, ‘geluidskanaal’ of ‘taalopties’. Daar verschijnt ‘duidelijke spraak’ als extra optie, mits de lopende uitzending deze aanbiedt. Bij sommige apparaten vind je deze optie op een knop van de afstandsbediening, bij andere zit deze verstopt in meerdere menuniveaus. Hiervoor moet je vaak even zoeken.

Over HbbTV en de startbalk

Bij sommige HbbTV-compatibele apparaten kan met de rode knop een startbalk of een interactief menu worden geopend. Afhankelijk van de zender en het apparaat kan de taalversie daar direct worden geselecteerd. Hiervoor zijn een HbbTV-compatibel apparaat en een actieve internetverbinding vereist.

Via de livestreams van de mediabibliotheken

Wie snel eens wil uitproberen of ‘Klare Sprache’ een persoonlijke meerwaarde biedt, kan dat het gemakkelijkst doen via de livestreams van de ARD- en ZDF-mediatheek. In de speler van de live-uitzending kan de geluidsspoor in de taalinstellingen worden geselecteerd, zonder dat je daarvoor in de menu’s van de tv hoeft te zoeken. Dit is een goede eerste test, voordat je je verdiept in de instellingen van je eigen apparaat.

Waar duidelijke taal zijn grenzen bereikt

Duidelijke taal is een goede zaak en in veel gevallen een echte hulp. Toch lost het het probleem van onbegrijpelijke dialogen slechts gedeeltelijk en in beperkte mate op, omdat het aan verschillende voorwaarden is gebonden.

Alleen via de publieke omroep, niet via particuliere zenders en niet via streaming

De grootste beperking is de beschikbaarheid. Duidelijke spraak is alleen te vinden bij de publieke omroepen. De misdaadserie op Das Erste is daardoor beter te verstaan, maar de film op een commerciële zender of de serie op een streamingdienst daarentegen niet. Ook bij inhoud van een spelconsole of een externe speler biedt de geluidsspoor geen uitkomst, omdat daar simpelweg geen dergelijke versie bij wordt geleverd.

Afhankelijk van de zend- en ontvangstweg

Of er een taalvriendelijke versie beschikbaar is, hangt niet alleen af van de zender, maar ook van de specifieke uitzending en de ontvangstwijze. Als er voor een programma geen taalvriendelijke versie is geproduceerd, verschijnt de optie niet. Bij ARD en ZDF heeft het aanbod bovendien betrekking op de Duitse audioversie. Zodra voor een uitzending een audiotrack in een vreemde taal is geselecteerd, is de taalvriendelijke versie niet beschikbaar.

Het geluid blijft bij de tv

Zelfs als er „Klare Sprache” beschikbaar is, verbetert dit alleen het signaal, niet de weg naar het oor. Het geluid komt nog steeds uit de platte luidsprekers van de tv en moet door de hele kamer naar de zitplaats reizen. Bij grotere afstanden, in galmende ruimtes of wanneer de tv aan de muur hangt, gaat een deel van de gewonnen helderheid onderweg weer verloren.

OSKAR waar duidelijke taal ophoudt

Duidelijke spraak is een zinvolle eerste stap, zolang de zender deze levert en deze voldoet aan individuele eisen en behoeften. Voor alles wat daarbuiten valt, is een oplossing nodig die niet afhankelijk is van het programma dat op dat moment wordt uitgezonden. Precies hier komt de tv-spraakversterker OSKAR .

Wat OSKAR het geluid van de tv doet

OSKAR het geluid van de tv OSKAR en bewerkt het voordat het bij de luisteraar terechtkomt. Stemmen en dialogen worden benadrukt, terwijl storende achtergrondgeluiden worden onderdrukt. Bovendien zendt OSKAR geluid draadloos dichter bij de zitplaats uit. Daardoor bereikt er meer direct geluid het oor, en hoeft de tv vaak niet meer zo hard te staan om de spraak duidelijk te houden.

Waarom OSKAR van zender en bron werkt

Het belangrijkste verschil met de ‘Klare Sprache’-geluidsspoor ligt in het bereik en de kwaliteit. Het geluidsspoor is slechts bij enkele programma’s beschikbaar en alleen als het speciaal voor die uitzending is geproduceerd. OSKAR daarentegen met het geluid dat via de tv binnenkomt en is dus niet gebonden aan een specifiek geluidsspoor van de zender. Afhankelijk van de bron en de geluidsmix kan OSKAR beter verstaanbaar maken en het geluid dichter bij de kijker brengen, zelfs op momenten waarop ‘Klare Sprache’ helemaal niet beschikbaar is. Nog nooit was het zo eenvoudig om dialogen op tv weer duidelijk te verstaan.