Wat is audiodescriptie?

Wat is audiodescriptie?

Een film of serie vertelt het verhaal tegelijkertijd via beeld en geluid. Als het beeld ontbreekt, ontbreekt er informatie die door geen enkele dialoog kan worden vervangen. Bijvoorbeeld wie de kamer binnenkomt, waar de scène zich afspeelt, of welke gezichtsuitdrukkingen en gebaren er worden gemaakt. Juist deze leemte vult de audiodescriptie op. Deze vertaalt het zichtbare in gesproken taal en maakt het verhaal zo ook zonder beeld begrijpelijk.

Een extra geluidsspoor naast het origineel

De beschrijving vervangt het filmgeluid niet, maar vult het aan. Op de geluidsspoor met audiodescriptie blijft het volledige originele geluid te horen. In de pauzes tussen de dialogen wordt een vertelstem toegevoegd. Muziek en geluiden blijven behouden, omdat ze zelf deel uitmaken van het verhaal.

De oudere Duitse term (die velen wellicht nog iets zegt) hiervoor is „Hörfilm”. Deze term stamt uit een tijd waarin de versies uitsluitend voor speelfilms werden geproduceerd, maar is tot op heden als verzamelterm in gebruik gebleven. Daarnaast komen in de menu’s van apparaten ook de benamingen „audiobeschrijving”, „beeldbeschrijving” of de afkorting „AD” voor.

Wat er wordt beschreven

Er wordt beschreven wat nodig is om de handeling te begrijpen. Daartoe behoren de locaties en veranderingen van locatie, wie er op dat moment in beeld is, gezichtsuitdrukkingen en gebaren, evenals handelingen die zonder woorden plaatsvinden. Ook de voor- en aftiteling en de ingeblikte teksten worden voorgelezen, omdat ze anders verloren zouden gaan.

Hoe een audiodescriptie tot stand komt

Achter een geluidsspoor gaat meer werk schuil dan alleen het inspreken van tekst. De film wordt scène voor scène doorgenomen. De beschrijvingen moeten daarbij in de bestaande gaten passen en mogen het geluid niet overstemmen. Meestal wordt er in teamverband gewerkt, waarbij vaak blinde en ziende auteurs samen aan het manuscript werken.

Manuscript en hiaten in de dialogen

Eerst wordt gekeken waar er überhaupt ruimte is. De pauzes tussen de dialogen duren vaak maar enkele seconden. In drukke scènes ontbreken ze helemaal. De tekst moet in deze openingen passen zonder gehaast over te komen, en daarom wordt elke formulering op zijn lengte gecontroleerd.

De inbreng van blinde auteurs is daarbij van cruciaal belang. Zij controleren of een beschrijving ook zonder de afbeelding begrijpelijk is. Dat is voor ziende mensen moeilijk te beoordelen.

Regels

Voor het Duitstalige gebied hebben ARD, ZDF, ORF en SRF samen met de Duitse Vereniging voor Blinden en Slechtzienden en verschillende productiehuizen overeenstemming bereikt over gemeenschappelijke uitgangspunten. Een kernprincipe daaruit luidt dat audiodescriptie niet uitlegt, niet beoordeelt en niet interpreteert. Het beschrijft wat er te zien is. Een personage wordt dus niet als boos omschreven, maar er wordt beschreven wat er in beeld gebeurt, bijvoorbeeld gebalde vuisten of een abrupt vertrek.

Vier vragen dienen als leidraad: wie, waar, wat en wanneer. Deze vragen worden beantwoord in elke situatie die van belang is voor het verloop van de handeling. Ook het perspectief wordt buiten beschouwing gelaten; formuleringen als „We zien“ of „De camera draait“ komen niet voor.

Ook geldt dat de beschrijving van de handeling niet vooruitloopt op de gebeurtenissen. Wie pas laat in beeld herkenbaar wordt (bijvoorbeeld als dader), mag in de geluidsspoor niet eerder bij naam worden genoemd. De beschrijvingen worden in de pauzes in de dialoog ingevoegd, maar moeten zo veel mogelijk gelijktijdig met de handeling plaatsvinden. Taalkundig gezien zijn korte zinnen de regel; de toon wordt bepaald door het genre.

Een andere regel heeft betrekking op het filmgeluid zelf. Geluiden die relevant zijn voor het verhaal mogen niet worden overschreeuwd en de filmmuziek moet als stilistisch middel hoorbaar blijven. Dat deze eisen zijn uitgegroeid tot een aparte discipline, blijkt uit de Duitse Hoorfilmprijs, die jaarlijks wordt uitgereikt voor geslaagde versies.

Opname en geluidsmix

Zodra het manuscript klaar is, wordt het in de studio ingesproken. De manier van spreken hangt af van het genre. Een misdaadfilm klinkt bijvoorbeeld anders dan een documentaire. Vervolgens wordt de beschrijving samengevoegd met het originele geluid, zodat beide in een evenwichtige verhouding staan. Daarbij wordt het filmgeluid onder de stem van de verteller gedempt en daarna weer versterkt. In vaktaal wordt deze waarde ‘dip value’ genoemd, gemeten in decibel. Hoe sterk het volume wordt verlaagd, hangt af van de scène. Luide passages met muziek of actie vereisen een grotere verlaging dan een rustige scène met een rustige sfeer.

Hoe de geluidsspoor op de tv terechtkomt

Om ervoor te zorgen dat de beschrijving bij de kijker aankomt, moet deze parallel aan het normale geluid worden uitgezonden. Bij digitale televisie gebeurt dit via een tweede geluidskanaal, waarover echter niet elke uitzending beschikt.

Een tweede geluidskanaal in het zendsignaal

Het uitzendsignaal bevat twee geluidssporen naast elkaar. Op het eerste spoor is het gebruikelijke filmgeluid te horen, op het tweede spoor de mix van filmgeluid en beeldbeschrijving. De televisie speelt standaard het eerste spoor af; het tweede spoor kan via het menu worden geselecteerd.

Dezelfde logica geldt voor kabel, satelliet en antenne. Bij de mediabibliotheken van de zenders en bij streamingdiensten werkt het iets anders. Daar wordt de versie met audiodescriptie meestal als aparte geluidsspoor in het afspeelvenster aangeboden.

Meestal is het aanbod al van tevoren te herkennen. In het programmaoverzicht en in de mediabibliotheken zijn de betreffende uitzendingen voorzien van een aanduiding, vaak de afkorting AD of de vermelding ‘hoorfilm’. Als deze aanduiding ontbreekt, is er voor deze uitzending ook geen tweede geluidsspoor.

Waar is er audiodescriptie beschikbaar?

Op de Duitstalige televisie wordt dit aanbod vooral aangeboden door de publieke omroepen, waaronder ARD en ZDF, evenals ORF en SRF. Het aanbod neemt toe, maar bestrijkt nog lang niet alle uitzendingen. Speelfilms, series en documentaires worden vaker aangeboden dan live-uitzendingen.

Naast televisie is er ook audiodescriptie in de bioscoop, in het theater en bij bepaalde sportuitzendingen. In het theater wordt live gesproken, omdat een voorstelling zich niet tot op de seconde herhaalt. Bij voetbalwedstrijden beschrijven speciaal opgeleide verslaggevers het gebeuren veel gedetailleerder dan in een gewone reportage, tot en met choreografieën op de tribunes en beelden op het scorebord.

Audiodescriptie in- en uitschakelen

Het geluid is geen vast onderdeel van het programma, maar een instelling op het apparaat. Wie er gebruik van wil maken, moet het zelf inschakelen.

Via de knop op de afstandsbediening

Veel afstandsbedieningen hebben een knop voor de geluidsspoorkeuze. Deze knop is vaak voorzien van aanduidingen als ‘Audio’, ‘Geluid’, ‘AD’ of een combinatie van ‘AD’ en ‘SUBT’, en soms alleen een symbool. Als je erop drukt, verschijnt het keuzemenu met beschikbare geluidssporen, waarin je kunt schakelen tussen het originele geluid en de versie met beeldbeschrijving.

De selectielijst toont vaak meerdere opties, zoals de originele taal, een tweede taalversie en de versie met beeldbeschrijving. Veel apparaten laten even zien welke versie op dat moment wordt afgespeeld. Wie zich vergist heeft, drukt nogmaals op de knop en schakelt terug.

Via het menu van de tv

Als de toets ontbreekt, moet je via de instellingen van de tv gaan. Het betreffende menu heet meestal ‘Toegankelijkheid’ of, bij sommige apparaten, ook ‘Audio’, ‘Audiotaal’ of ‘Geluid’. Daar vind je een schakelaar voor ‘Audiodescriptie’ of ‘Geluid voor slechtzienden’, die je permanent op ‘Uit’ kunt zetten.

Deze instelling geldt voor alle zenders. Als de beschrijving alleen bij bepaalde programma’s wordt weergegeven, is deze instelling hier actief en is de beschrijving alleen te horen wanneer de zender het tweede geluidsspoor aanbiedt.

In mediabibliotheken en bij streamingdiensten

Apps hebben hun eigen instellingen, die los staan van die van de tv. Meestal vind je de optie direct in de afspeelende video, achter het pictogram voor geluid of ondertitels. In de app-instellingen staat deze optie onder ‘Toegankelijkheid’ of ‘Hulpmiddelen’.

Ondertiteling, duidelijke taal en audiodescriptie

De zenders bieden verschillende toegankelijke extra functies aan, die gemakkelijk door elkaar kunnen worden gehaald. Deze kunnen vaak in hetzelfde menu worden ingeschakeld, hoewel ze verschillende doelen dienen en op verschillende doelgroepen zijn gericht. Twee daarvan maken gebruik van een eigen geluidsspoor, één met tekst in beeld.

Ondertitels werken met tekst; duidelijke taal verandert de samenstelling van het bestaande geluid. Bij audiodescriptie worden gesproken beschrijvingen toegevoegd.

Veelvoorkomende verwarring

Veel televisies kunnen bovendien hun eigen menu’s voorlezen. Deze functie wordt vaak ‘spraakbegeleiding’ of ‘voorleesfunctie’ genoemd en maakt deel uit van het apparaat, niet van het programma. De functie geeft aan welk menu-item op dat moment is geselecteerd. De inhoud van films wordt niet beschreven.

Wie de voorleesfunctie uitschakelt en nog steeds een stem hoort die het beeld beschrijft, heeft de verkeerde schakelaar ingedrukt. Dan is de audiodescriptie nog steeds actief en moet deze apart worden uitgeschakeld.