Overzicht van toegankelijke televisie

De bouwstenen van een toegankelijk aanbod

Toegankelijke televisie omvat verschillende aanbiedingen die op verschillende doelgroepen zijn gericht. Sommige voegen geluid toe aan het beeld, andere tekst aan het geluid. Weer andere passen de taal zelf aan, hetzij qua klank, hetzij qua inhoud.

Ondertitels voor dialogen en geluiden

Ondertitels geven de gesproken tekst weer. In de versies voor dove en slechthorende mensen worden ook beschrijvingen van geluiden en muziek toegevoegd; vaak worden de sprekers bovendien door middel van verschillende kleuren van elkaar onderscheiden. Ze worden op de televisie weergegeven via teletekst, via een aparte datastroom in het uitzendsignaal of via HbbTV. Ze worden al lang niet meer alleen gebruikt bij een gehoorbeperking. Ze bieden ook hulp bij het leren van talen en in rumoerige omgevingen.

Audiodescriptie bij de afbeelding

Wat er in het beeld gebeurt, wordt hier door een extra geluidsspoor aangevuld. Tijdens de pauzes in de dialoog noemt een stem kort personen, plaatsen, gebaren en handelingen. Wie niets of weinig ziet, kan zo de handeling volgen. Dit formaat wordt ook wel ‘hoorfilm’ genoemd. In de menu’s van sommige apparaten staat hiervoor ook ‘audiobeschrijving’ of ‘geluid voor slechtzienden’.

Gebarentaal in het pop-upvenster

Bij deze dienst vertaalt een tolk de uitzending in de Duitse gebarentaal, die zichtbaar is in een pop-upvenster. Naast hand- en vingergebaren maken ook gezichtsuitdrukkingen en gebaren hier deel van uit. Dit wordt vooral gebruikt bij nieuwsuitzendingen, politieke programma’s en grote live-evenementen. In films of series komt het daarentegen nauwelijks voor.

Duidelijke taal als spraakgerichte geluidsspoor

Ook dit aanbod wordt als aparte geluidsspoor uitgezonden, maar beïnvloedt alleen de mix. Op dit spoor zijn de muziek en de achtergrondgeluiden gedempt, waardoor de stemmen beter naar voren komen. De tekst zelf blijft daarbij ongewijzigd. Het spoor wordt ter beschikking gesteld door ARD en ZDF, maar niet voor elke uitzending.

Eenvoudige en toegankelijke taal

Deze twee aanbiedingen richten zich niet op de klank, maar op de tekst. Korte zinnen, bekende woorden en het achterwege laten van vaktermen maken de inhoud toegankelijk voor mensen die moeite hebben met lezen of begrijpen. Eenvoudige taal volgt daarbij vaste regels, terwijl ‘leichte Sprache’ iets vrijer is opgesteld. Dergelijke versies zijn vooral te vinden in het nieuws. Ze worden aangeboden als aparte uitzendingen, als teksten op internet en deels via teletekst.

Ondertiteling en audiodescriptie komen het meest voor. Gebarentaal en vereenvoudigde spraakversies komen daarentegen vooral voor bij nieuwsuitzendingen en live-evenementen.

Toegankelijkheid op de televisie

De hindernissen voor een betere toegankelijkheid van het programma liggen vaak al in de weg ernaartoe. Wie de menu’s niet kan lezen, krijgt geen toegang tot audiodescriptie, zelfs niet als de zender die uitzendt. Moderne apparaten hebben hiervoor inmiddels een apart menu, meestal onder de noemer ‘toegankelijkheid’ of ‘barrièrevrijheid’.

Spraakbegeleiding door de menu's

Een spraakgids leest voor wat er op dat moment op het scherm is gemarkeerd. Deze functie biedt dus al hulp voordat je naar een tv-uitzending kijkt. Dit geldt voor menuopties, zendernamen en in veel gevallen ook voor de programmagids. Afhankelijk van het apparaat heet deze functie ‘spraakuitvoer’ of ‘schermlezer’. Deze functie wordt vaak verward met audiodescriptie, omdat er in beide gevallen een extra stem te horen is. De spraakbegeleiding beschrijft echter de gebruikersinterface, terwijl de audiodescriptie de film beschrijft.

Weergave en afstandsbediening

Voor mensen met een beperkt gezichtsvermogen kunnen op veel apparaten ook de kleuren en het contrast worden aangepast. Veel apparaten beschikken over een modus met hoog contrast, een weergave in grijstinten en een vergroting van de menuteksten. Op de afstandsbediening helpen grote toetsen met een voelbare afstand. Vaak zijn er reliëfpuntjes te vinden op de cijfertoets vijf en op de toets voor de programmaselectie. Spraakbesturing maakt de bediening nog eenvoudiger. Zenders kunnen dan direct worden ingesproken.

Toegankelijke uitzendingen zoeken

Beschikbaar zijn en gevonden worden zijn twee verschillende dingen. Een audiodescriptie heeft weinig nut als niemand weet dat deze bij deze uitzending hoort. Daarom zijn er in het programma en in de mediabibliotheken aanduidingen en filters.

Aanduiding in het programma

In programmaoverzichten staan er korte afkortingen naast de titel van de uitzending, meestal UT voor ondertiteling, AD voor audiodescriptie en DGS voor Duitse gebarentaal. Dezelfde afkortingen komen voor in het programmagidsje van de tv-zender; sommige zenders voegen daar kleine pictogrammen aan toe. Je moet er echter niet volledig op vertrouwen, want programmawijzigingen worden niet altijd in de aanduidingen doorgevoerd.

Filters in de mediabibliotheken

De mediabibliotheken van de publieke omroepen bundelen hun toegankelijke inhoud in aparte rubrieken. Daar kan men vervolgens gericht filteren op ondertitels, audiodescriptie en gebarentaal. Tijdens het afspelen kiest men de gewenste versie via een menu in de speler.

• Filter in het toegankelijke gedeelte van de mediatheek op de gewenste versie.
• Controleer in de speler welke geluidssporen en ondertitels beschikbaar zijn.
• Controleer bij series de afzonderlijke afleveringen, omdat de versies niet altijd volledig beschikbaar zijn.
• Let op de beschikbaarheidsduur, want veel bijdragen zijn slechts tijdelijk beschikbaar.

Beschikbaarheid per aanbieder en ontvangstwijze

Waar en in welke mate toegankelijke televisie beschikbaar is, verschilt sterk. Er is een duidelijk verschil tussen publieke en particuliere aanbieders. Bij streaming ligt het weer anders: hier spelen de eigen regels van de aanbieders een rol, evenals de manier van ontvangst.

Zenders en streamingdiensten

Bij de publieke omroepen is het aanbod het breedst. Daar zijn inmiddels alle nieuwe uitzendingen voorzien van ondertitels. Ook audiodescriptie en gebarentaal zijn regelmatig beschikbaar, met de nadruk op het hoofdprogramma ’s avonds en het nieuws. Bij de commerciële omroepen is het aanbod daarentegen beperkter, wat vooral duidelijk is bij de audiodescriptie. Goed om te weten: sinds 2022 moeten landelijke commerciële zenders echter regelmatig verslag uitbrengen over hun stand van zaken.

Streamingdiensten bieden meestal overal ondertitels aan, maar wat de audioversies betreft is het beeld nogal wisselend. Of een app audiodescriptie ondersteunt, blijkt vaak pas tijdens het afspelen. Daarbij komt nog de vraag hoe gebruiksvriendelijk de app eigenlijk is, want een voorleesfunctie van de tv werkt daar niet per se.

Ontvangst zonder internetverbinding

Een deel van het aanbod wordt via het televisiesignaal uitgezonden en heeft daarom geen internet nodig. Ondertitels worden via teletekst of als aparte datastroom aangeboden, terwijl audiodescriptie en duidelijke taal als extra geluidssporen beschikbaar zijn. Een ouder apparaat kan hierbij een belemmering vormen als het de nieuwere ondertitelingsdatastromen niet ondersteunt. Dit geldt zowel voor antenne, kabel als satelliet. De mediabibliotheken en alles wat via HbbTV wordt uitgezonden, zijn daarentegen wel afhankelijk van internet.