De geluidsmix van een film

Het geluid op de filmset

Het begint allemaal met de opname tijdens de opnames. Het geluidsteam neemt op de opnamelocatie op wat de acteurs zeggen. Deze opname is natuurlijk heel belangrijk, maar komt vaak niet ongewijzigd in de uiteindelijke film terecht.

Foto genomen tijdens de opnames

De microfoon hangt meestal aan een microfoonarm boven de hoofden of zit als een clipmicrofoon aan de kleding vast. De microfoonarm zorgt voor een natuurlijker geluid, terwijl de clipmicrofoon daarentegen beter beschermt tegen achtergrondgeluiden. Beide opties worden vaak ook tegelijkertijd gebruikt, zodat men later een keuze heeft. Daarbij wordt niet alleen de spraak opgenomen, maar alles wat op de set te horen is.

Meestal wordt er op meerdere sporen tegelijk opgenomen, zodat men tijdens de nabewerking tussen de microfoons kan kiezen. Alle sporen zijn daarbij voorzien van een tijdstempel, waarmee ze later aan het beeld kunnen worden gekoppeld.

Beperkingen van het originele geluid

Maar juist daar ligt ook het probleem. Een opnamelocatie is zelden rustig en stil. De omgeving, een straat, de wind of de crew zelf komen allemaal in de opname terecht. Sommige scènes worden bovendien opgenomen op locaties waar het helemaal niet mogelijk is om opnames te maken zonder achtergrondgeluiden.

Naast de technische redenen zijn er ook taalkundige redenen. Soms klinkt een zin niet goed, soms gaat een woord verloren of past de klemtoon na de montage niet meer bij de scène. In dergelijke gevallen wordt het originele geluid later vervangen.

Nabewerking van de dialogen

Als het originele geluid niet optimaal bruikbaar is, nemen de acteurs hun tekst nogmaals op in de studio. Dit proces wordt ADR genoemd, meestal voluit geschreven als Automated Dialogue Replacement. In het Duits spreekt men ook wel van ‘Nachvertonung’ of ‘Dialogersatz’.

ADR in de studio

De acteur bekijkt daarbij de scène en spreekt de zin zo lang uit totdat deze overeenkomt met de lipbeweging. De opname wordt gemaakt in een rustige ruimte, zonder achtergrondgeluiden. Daarom klinkt deze uiterst zuiver, maar ook anders dan het originele geluid.

Die helderheid moet daarna weer worden weggenomen. Een stem die bijvoorbeeld in een hal spreekt, krijgt er kunstmatige galm bij. Zonder deze extra toevoeging zou de dialoog niet in de scène passen.

Synchrone vertalingen voor andere talen

Bij een Duitse nasynchronisatie gebeurt hetzelfde nogmaals, maar dan met andere stemacteurs en een vertaalde tekst. Ook hier wordt de stem in de studio opgenomen en vervolgens in de bestaande mix ingevoegd.

Muziek en geluidseffecten worden hiervoor vaak als aparte mix zonder dialoog aangeleverd. Deze versie wordt M&E genoemd, oftewel Music and Effects. Deze vormt de basis waarop nieuwe dialogen in andere talen kunnen worden toegevoegd. Waar er onder de originele dialoog geluidseffecten zaten, moeten deze uiteraard weer worden toegevoegd.

Geluiden, sfeer en muziek

Naast de dialogen zijn er nog drie andere elementen die afzonderlijk worden opgenomen of gecomponeerd. Deze lopen tot het einde toe op aparte sporen. Pas nadat ze zijn samengevoegd, vormen ze wat je hoort als het uiteindelijke filmgeluid.

Alle vier lopen tot aan de mix op afzonderlijke sporen. Voor de verstaanbaarheid van dialogen is vooral de verhouding tussen spraak en muziek bepalend.

Foley en de geluidstechnici

Voetstappen, deuren, het schuren van kleding of een glas dat wordt neergezet: dat worden allemaal apart opgenomen terwijl de scène wordt gedraaid. De vakterm hiervoor is ‘Foley’; in het Duits noemt men dit een ‘Geräuschemacher’.

Dit werk vindt plaats in een studio met verschillende vloerbedekkingen en een verzameling voorwerpen. Wat je in de film bijvoorbeeld hoort als een stap op kiezelstenen, ontstaat daar en niet op de opnamelocatie. Op de set zouden deze geluiden samen met al het andere worden opgenomen en zouden ze later niet meer van elkaar te scheiden zijn.

Geluidsontwerp voor al het overige

Niet elk geluid kan worden opgenomen. Een ruimteschip of een monster heeft geen echt geluid. Dergelijke geluiden worden op de computer samengesteld uit verschillende bronnen. Het grappige is dat die bronnen vaak niets met de scène te maken hebben.

Deze stap heet geluidsontwerp en wordt onderscheiden van geluidsopname, ook al komen beide uiteindelijk op dezelfde spoorengroep terecht.

Sfeer op de achtergrond

De sfeer, ook wel ‘atmo’ genoemd, vormt de doorlopende achtergrond van een scène. Verkeer voor het raam, vogelgeluiden of andere omgevingsgeluiden. Deze zorgt ervoor dat een ruimte ook echt als een ruimte klinkt en niet als een studio-opname.

Muziek en taal

De filmmuziek wordt meestal als laatste gecomponeerd, omdat de componist de gemonteerde film eerst moet bekijken. De muziek volgt de verhaallijn en begint op bepaalde momenten die vooraf samen met de regie worden vastgesteld. Deze momenten worden vastgelegd via de tijdstempel (ook wel tijdcode genoemd), zodat de muziek en het beeld later op elkaar aansluiten.

Wat betreft de verstaanbaarheid van het gesproken woord is de muziek het moeilijkste onderdeel. Deze kan het frequentiebereik van de menselijke stem overlappen en wordt vaak juist op dat moment afgespeeld wanneer er ook wordt gesproken.

De mix in de geluidsstudio

Uiteindelijk komen alle sporen samen. Tijdens de mix bepaalt een geluidstechnicus hoe luid elk element ten opzichte van de andere klinkt. Hier wordt beslist of dialogen naar voren komen of juist wegvallen.

Aparte rijstroken

De afzonderlijke elementen blijven daarbij gescheiden in groepen die ‘stems’ worden genoemd. Meestal zijn dat er drie: één voor dialogen, één voor muziek en één voor geluidseffecten. Deze indeling is handig, omdat je later afzonderlijke groepen kunt vervangen of anders kunt afstemmen.

Voor nasynchronisaties is dit een essentiële voorwaarde. Ook nieuwere methoden om de spraakverstaanbaarheid te verbeteren, richten zich precies hierop door het aandeel van de dialogen ten opzichte van de rest te vergroten.

De relatie tussen taal en al het andere

Hoe groot de afstand tussen de dialoog en de achtergrond is, is een creatieve keuze. Sommige regisseurs streven naar een realistische indruk en nemen daarbij voor lief dat de spraak in de scène wat ondergaat. Anderen brengen de dialogen juist duidelijk naar voren.

De Audio Engineering Society beschouwt deze verhouding als de doorslaggevende factor voor de verstaanbaarheid van dialogen. Uit onderzoek van de EBU blijkt dat een te kleine afstand tussen spraak en achtergrondgeluid een van de meest voorkomende oorzaken is van klachten over het geluid bij televisie-uitzendingen.

Normen voor het geluidsniveau

Voor de televisie gelden daarbij vaste richtlijnen die bepalen op welk geluidsniveau uitzendingen moeten worden gemixt. Hierdoor zijn bijvoorbeeld programma’s en reclames onderling vergelijkbaar. Deze norm regelt echter alleen het totale geluidsniveau van een uitzending. Hoe spraak en muziek binnen die uitzending zich ten opzichte van elkaar verhouden, wordt hierin niet voorgeschreven.

Gevolgen voor het geluid van de televisie

Een bioscoopfilm wordt gemixt voor een grote, stille zaal met veel luidsprekers. Op de televisie komt deze mix vervolgens terecht in een woonkamer, met twee kleine luidsprekers op het toestel zelf en omgevingsgeluiden. Wat in de bioscoop werkt als een zachte dialoog, kan in de eigen woonkamer vaak ondergesneeuwd raken.

Bioscoopfilms, series en films zijn voor televisie en streaming vaak te dynamisch gemixt, omdat het verschil tussen het totale geluidsvolume en het dialoogvolume daar groot is. Daarom worden er voor televisie en streamingdiensten vaak aparte versies gemaakt met een lagere dynamiek.

Bij objectgebaseerde formaten kunnen afzonderlijke onderdelen van het geluid als afzonderlijke objecten of groepen met metagegevens worden overgedragen. Als de dialoog en de achtergrondgeluiden daarbij gescheiden zijn, kan het dialooggedeelte in principe anders worden behandeld of aan de luisteraar worden aangepast.